Vũ trụ thâu tóm tất cả, trong hiện tại
quá khứ
và tương lai.
Hãy cùng tôi khám phá.
Vào thế hệ cha anh chúng tôi,
nhà thiên văn học Carl Sagan đã đứng tại đây
và tiếp lửa cho hàng trăm triệu con người
đặt bước vào một hành trình vĩ đại--
hành trình khám phá vũ trụ được hé lộ bởi khoa học.
Hôm nay, hãy cùng bước tiếp hành trình ấy.
Hành trình trước mắt chúng ta
sẽ đưa ta đi từ cái vi phân tới cái vô cực,
từ bình minh của thời gian tới tương lai xa xôi.
Chúng ta sẽ khám phá các ngân hà, các mặt trời và các thế giới khác nhau,
lướt trên con sóng trọng lực của không gian và thời gian,
chạm mặt những thực thể sống giữa băng và lửa,
khám phá những hành tinh không bao giờ chết,
phát hiện những nguyên tử lớn bằng mặt trời,
và những vũ trụ bé hơn nguyên tử.
Vũ trụ cũng là câu chuyện về con người chúng ta.
Nó là thiên sử thi về cách những nhóm thợ săn, người hái lượm nay đây mai đó,
tìm đường tới những vì sao,
một hành trình của bao anh hùng.
Để bước vào hành trình này, chúng ta cần có một trí tưởng tượng.
Nhưng tưởng tượng thôi là chưa đủ
vì tự nhiên còn vĩ đại hơn
bất kỳ điều gì chúng ta có thể tưởng tượng được.
Hành trình này có thể diễn ra là nhờ bao thế hệ nhà khoa học,
những người đã tuân thủ chặt chẽ quy tắc...
thẩm định ý tưởng bằng thực nghiệm và quan sát,
phát triển những ý tưởng vượt qua thực nghiệm,
loại bỏ những ý tưởng không vượt qua thực nghiệm,
lần theo đường đi của các bằng chứng, bất kể chúng dẫn tới đâu,
và luôn đặt câu hỏi.
Tuân theo những quy tắc này
và vũ trụ là của bạn.
Hãy cùng tôi khám phá.
Dịch bởi tieu_dao_tac tdt.sub@gmail.com
VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN
Tập 1: Đứng giữa Ngân Hà
Trong con tàu của Trí tưởng tượng này,
không bị trói buộc bởi không gian và thời gian,
chúng ta có thể đi tới bất kỳ đâu.
Nếu các bạn muốn biết vị trí của chúng ta trong không gian,
hãy nhìn ra ngoài cửa sổ.
Trong chiều thời gian này, quá khứ nằm dưới chân chúng ta.
Đây là viễn cảnh Trái Đất 250 triệu năm trước.
Nếu bạn muốn chiêm ngưỡng tương lai, hãy hướng mắt lên trên.
Đây có thể là viễn cảnh Trái Đất 250 triệu năm nữa.
Nếu chúng ta muốn đi tới
góc tận cùng vũ trụ,
trước tiên chúng ta cần biết địa chỉ của mình trong vũ trụ,
và đây chính là dòng đầu tiên trong địa chỉ ấy.
TRÁI ĐẤT
Chúng ta đang rời khỏi Trái Đất, ngôi nhà duy nhất chúng ta từng biết tới
với đích đến là tận cùng vũ trụ.
Hàng xóm gần nhất của chúng ta, Mặt Trăng, không có bầu trời,
đại dương hay sự sống--
Nó chỉ mang trên mình vết sẹo của những vụ va chạm trong không gian.
Ngôi sao này điều khiển gió và sóng
và tất cả sự sống trên bề mặt hành tinh chúng ta.
Mặt Trời bao bọc tất cả các hành tinh
trong một cái ôm trọng lực. Đầu tiên là Thủy Tinh...
...rồi tới Kim Tinh chìm giữa những tầng mây, nơi mà hiệu ứng nhà kính
đã biến nó thành cõi địa ngục.
Hỏa Tinh...
hành tinh có diện tích đất lớn bằng Trái Đất.
Nằm giữa quỹ đạo Hỏa Tinh và Mộc Tinh
là một dải các thiên thạch quay quanh Mặt Trời.
Được bao quanh bởi bốn mặt trăng với kích thước lớn và một loạt các mặt trăng khác với kích thước nhỏ hơn,
bản thân Mộc Tinh là một Hệ Mặt Trời thu nhỏ.
Khối lượng vật chất của nó lớn hơn tất cả các hành tinh khác cộng lại.
Vết Đỏ Lớn của Mộc Tinh...
một cơn bão có kích thước lớn gấp ba lần hành tinh chúng ta
đã gầm thét hàng thế kỷ nay.
Vương miện của hệ Mặt trời, Thổ Tinh,
được tô điểm bởi đường đi của vô số những hòn tuyết
đang từ từ chuyển mình và quay quanh nó--
mỗi hòn tuyết là một mặt trăng nhỏ.
Thiên Vương Tinh...
và Hải Vương Tinh,
những hành tinh xa xôi nhất, không được tổ tiên chúng ta biết tới,
và chỉ được khám phá sau sự ra đời của kính viễn vọng.
Bên ngoài những hành tinh xa xôi ấy,
là vô số những thế giới đã đóng băng.
Diêm Vương Tinh là một trong số đó.
Trong tất cả các vệ tinh nhân tạo của chúng ta,
đây là vệ tinh cách xa nhà nhất,
Vệ tinh Voyager 1.
Nó mang theo mình thông điệp được gửi tới 1 tỉ năm sau,
một thông điệp về danh tính của chúng ta
cảm xúc của chúng ta,
và âm nhạc của chúng ta.
Những tầng sâu hơn
của đại dương vũ trụ bao la này
và vô số những thế giới nó chứa đựng còn ở trước mắt chúng ta.
Từ đây, Mặt Trời cũng chỉ là một vì sao như bao vì sao khác.
Nhưng trọng lực của nó vẫn tác động
đến triệu triệu sao chổi đã đóng băng tại đây.
Những sao chổi này là những gì còn sót lại từ quá trình hình thành Hệ Mặt Trời
gần 5 tỉ năm trước.
Chúng được gọi là Đám mây Oort.
Chưa có ai từng tận mắt nhìn thấy chúng, và cũng chẳng ai có khả năng làm được điều này,
bởi mỗi thế giới trong số những thế giới nhỏ này,
cách láng giềng gần nhất của nó
bằng khoảng cách từ Trái Đất tới Thổ Tinh.
Đám mây sao chổi khổng lồ này khép lại Hệ Mặt Trời,
và đó cũng là dòng thứ hai trong địa chỉ của chúng ta.
TRÁI ĐẤT HỆ MẶT TRỜI
Chúng ta chỉ mới biết tới các hành tinh thuộc các Hệ Mặt Trời khác
trong vài thập kỷ qua.
Dẫu vậy, chúng ta cũng nhận thức được rằng số lượng hành tinh
vượt xa số lượng các vì sao.
Hầu hết trong số chúng đều rất khác Trái Đất
và không hỗ trợ dạng sự sống mà chúng ta biết tới.
Nhưng chúng ta hiểu gì về sự sống?
Chúng ta mới chạm mặt một dạng sự sống duy nhất.
Sự sống trên Trái Đất.
Các bạn có thấy gì không?
Chỉ là vũ trụ trống rỗng phải không?
Mắt chúng ta chỉ có khả năng nhìn thấy
những vệt sáng trong vũ trụ.
Nhưng khoa học trao cho chúng ta sức mạnh để nhìn thấy những gì giác quan của chúng ta không đủ khả năng.
Tia hồng ngoại được quan sát
qua kính nhìn trong đêm.
Quan sát khoảng tối này qua lăng kính hồng ngoại...
Hành tinh 'lang thang'.
Những thế giới không có mặt trời.
Có hàng tỉ hành tinh như thế trong thiên hà của chúng ta, lênh đênh giữa màn đêm vô tận.
Chúng là những đứa trẻ mồ côi, bị những ngôi sao mẹ bỏ rơi
trong phút lâm bồn hỗn loạn của hệ mặt trời nó từng thuộc về.
Những hành tinh lang thang này, trong lõi là kim loại nóng chảy,
bề mặt lại phủ dày băng giá.
Ở giữa những vùng khắc nghiệt ấy
có thể tồn tại những đại dương.
Ai biết được, phải chăng đang có thứ gì khuấy động làn nước nơi ấy?
Đây là toàn cảnh ngân hà chúng ta dưới tia hồng ngoại.
Từng chấm nhỏ ở đây, không chỉ những chấm phát sáng,
là một vì sao.
Có bao nhiêu vì sao ngoài kia?
Bao nhiêu thế giới?
Bao nhiêu dạng sự sống?
TRÁI ĐẤT HỆ MẶT TRỜI DẢI NGÂN HÀ
Chúng ta nằm đâu trong bức tranh này?
Các bạn nhìn thấy điểm sáng ở phía ngoài đó chứ?
Đó là vị trí của chúng ta--
cách trung tâm ngân hà khoảng 30.000 năm sáng ánh.
Ngân Hà
là dòng tiếp theo trong địa chỉ vũ trụ của chúng ta.
Giờ chúng ta đang cách xa nhà hàng trăm triệu năm ánh sáng.
Ánh sáng, thước đo tốc độ cao nhất,
mất hàng trăm triệu năm để đi từ Trái Đất tới đây.
Đây là Đường Xoắn Lớn trong Andromeda,
dải ngân hà hàng xóm của chúng ta.
Chúng ta gọi hai ngân hà lớn này
cùng các ngân hà khác có kích thước nhỏ hơn
là "đám địa phương."
TRÁI ĐẤT HỆ MẶT TRỜI NGÂN HÀ ĐÁM ĐỊA PHƯƠNG
Nhìn từ đây, thậm chí chúng ta còn không thể tìm thấy ngân hà của chúng ta.
Nó chỉ là một trong số hàng ngàn ngân hà trong Siêu đám Xử nữ.
Từ góc nhìn này,
mỗi vật thể ta nhìn thấy, bao gồm cả những chấm nhỏ nhất,
là một ngân hà.
Mỗi ngân hà này mang trong mình hàng tỉ mặt trời,
và vô số các thế giới.
Nhưng chính Siêu đám Xử Nữ
cũng chỉ là một phần rất nhỏ trong vũ trụ.
Đây là vũ trụ ở mức tổng quan nhất mà chúng ta biết tới--
một hệ thống gồm hàng trăm tỉ ngân hà.
Đó cũng là dòng cuối trong địa chỉ vũ trụ của chúng...
tại thời điểm hiện tại.
TRÁI ĐẤT HỆ MẶT TRỜI NGÂN HÀ ĐÁM ĐỊA PHƯƠNG SIÊU ĐÁM XỬ NỮ VŨ TRỤ ĐƯỢC BIẾT TỚI
Vũ trụ được biết tới?!
Vậy là sao?
Ngay cả đối với chúng ta, trong con tàu tưởng tượng này,
chúng ta vẫn bị giới hạn bởi khả năng nhìn nhận không gian-thời gian của mình.
Đó là chân trời vũ trụ của chúng ta.
Nằm ngoài chân trời đó là những không gian vũ trụ
quá đỗi xa xôi.
13,8 tỉ năm của lịch sử vũ trụ
vẫn chưa đủ
để ánh sáng của chúng đến với chúng ta.
Nhiều người trong số chúng ta ngờ rằng tất cả những điều này--
tất cả những thế giới, vì sao, ngân hà, siêu đám
trong vũ trụ mà chúng ta biết tới--
chỉ là một bong bóng nhỏ trong đại dương vô tận
của những vũ trụ khác...
...một đa vũ trụ.
Vũ trụ này chồng lên vũ trụ khác.
Những thế giới không có điểm kết.
Bạn cảm thấy chúng ta thật nhỏ bé phải không?
Trong bối cảnh vũ trụ, thật sự chúng ta rất nhỏ bé.
Chúng ta chỉ là vài gã tí hon sống trên một hạt bụi nhỏ,
trôi nổi giữa một không gian rộng lớn đến giật mình,
nhưng hoài bão của chúng ta không hề nhỏ.
Tư tưởng về vũ trụ là một tư tưởng mới.
Chỉ bốn thế kỷ trước thôi, thế giới nhỏ bé của chúng ta còn không hề biết tới
sự hiện diện của phần còn lại của vũ trụ.
Ngày ấy chưa có kính viễn vọng.
Vũ trụ chỉ là những gì người ta nhìn thấy bằng đôi mắt người trần mắt thịt.
Vào năm 1599,
ai ai cũng cho rằng Mặt Trời, các hành tinh và ngôi sao khác,
chỉ là những đốm sáng trên bầu trời, rằng chúng quay quanh Trái Đất,
rằng chúng ta là trung tâm của một vũ trụ nhỏ bé,
một vũ trụ được tạo ra cho riêng chúng ta.
Chỉ có một người đàn ông duy nhất trên khắp Trái Đất này
dám nghĩ đến một vũ trụ bao la tận cùng.
Và giao thừa năm 1600
của người đàn ông ấy đã diễn ra như thế nào?
Không mấy bất ngờ, là trong ngục tù.
Mỗi chúng ta đều có một lần, một thời điểm
khi ta nhận ra rằng chúng ta không phải là trung tâm của vũ trụ,
rằng chúng ta thuộc về một thứ gì đó vĩ đại hơn chúng ta rất nhiều.
Đó là một phần của quá trình trưởng thành.
Và cũng như vậy,
một thời điểm như thế đã đến với xã hội văn mình loài người
vào thế kỷ 16.
Hãy tưởng tượng một thế giới khi chưa có kính viễn vọng,
vũ trụ chỉ là những gì bạn có thể nhìn thấy
bằng đôi mắt người trần mắt thịt.
Rõ ràng là Trái Đất của chúng ta đứng im,
và tất cả những thứ trên trời cao kia--
Mặt Trời, Mặt Trăng, các vì sao, các hành tinh--
quay quanh chúng ta-- và rồi...
một nhà thiên văn học, một đạo sĩ Ba Lan mang tên Copernicus
đưa ra một ý tưởng táo bạo. Trái Đất không phải là trung tâm của vũ trụ.
Trái Đất chỉ là một hành tinh như bao hành tinh khác và cũng như chúng,
Trái Đất quay quanh Mặt Trời.
Rất nhiều người, trong số đó có nhà cải cách đạo Tin Lành Martin Luther,
coi ý tưởng này là một sự nhạo báng Kinh Thánh.
Họ khiếp đảm.
Nhưng Copernicus không tiến được xa.
Một người đàn ông khác tên là Giordano Bruno,
và từ khi sinh ra, người đàn ông này đã là một kẻ nổi loạn.
Ông ao ước được thoát ra khỏi vũ trụ nhỏ bé chật hẹp này.
Từ lúc còn là một tu sĩ dòng Đa Minh trẻ tuổi tại Naples,
ông đã là một kẻ ngoài lề. Ngày ấy,
tự do suy nghĩ không tồn tại ở Italy.
Nhưng Bruno khao khát thấu hiểu
mọi điều về sáng tạo của Chúa.
Ông cả gan đọc những cuốn sách bị Giáo hội cấm đoán,
và đó cũng chính là cội nguồn bi kịch của ông.
Trong một trong những cuốn sách ấy
của một tác giả La Mã đã về bên kia thế giới hơn 1500 năm trước,
cuốn sách đã thầm thì với ông về một vũ trụ bao la rộng lớn,
một vũ trụ bất tận như chính đức tin vào Chúa của ông.
Lucretius yêu cầu độc giả
hãy tưởng tượng mình đang đứng trên rìa của vũ trụ
và bắn một mũi tên về trước.
Nếu mũi tên đó cứ đi mãi
thì rõ ràng là vũ trụ trải rộng hơn ranh giới mà bạn từng nghĩ.
Nhưng nếu mũi tên ấy dừng lại--
ví dụ như, đụng vào một bức tường-- thì rõ ràng là bức tường ấy
trải rộng ngoài ranh giới vũ trụ bạn từng nghĩ.
Giờ nếu bạn đứng trên bức tường ấy và bắn thêm một mũi tên nữa,
chỉ có hai kết quả có thể xảy ra,
hoặc là nó bay mãi trong không gian,
hoặc là một đụng vào một ranh giới nào đó,
nơi bạn có thể đứng tại đó và bắn thêm một mũi tên nữa.
Dù kế quả có là gì, vũ trụ cũng vô cùng vô tận.
Vũ trụ là vô tận.
Điều này hoàn toàn hợp lý với Bruno.
Đấng Chúa mà ông hằng sùng bái là vô tận.
Ông nghĩ, vậy Sáng tạo cũng chẳng thể khác được?
Đó là công việc ổn định cuối cùng mà ông có.
Rồi khi ông 30 tuổi,
ông nhìn thấy một viễn cảnh, viễn cảnh đã định đoạt số phận ông.
Trong giấc mơ ấy, ông tỉnh dậy trong một thế giới
được bó hẹp trong một vòm sao.
Đó là vũ trụ người ta biết tới trong thời của Bruno.
Một nỗi sợ khủng khiếp trào lên trong ông
khi dường như mặt đất
đang biến mất dưới chân ông.
Nhưng ông lấy lại can đảm.
Tôi tự tin trải cánh trong không gian
bay tới miền vô cực, bỏ lại sau lưng
những trói buộc của người đời.
Tại đây, không có trên hay dưới, không có giới hạn,
không trung tâm.
Mặt Trời chỉ là một vì sao mà thôi,
và các vì sao khác là các Mặt Trời khác, mỗi số trong số chúng được bao quanh bởi những Trái Đất khác,
những Trái Đất như chính Trái Đất của chúng ta.
Nhận thức về sự vĩ đại này
giống như đang yêu vậy.
Bruno trở thành một nhà truyền giáo,
mang theo thông điệp về sự vô cùng đi khắp châu Âu.
Ông ngỡ rằng những người mến Chúa khác
cũng sẽ tin vào quan điểm vĩ đại và rực rỡ về Sự sáng thế này.
Ta thật ngốc nghếch.
Ông bị khai trừ
bởi Giáo hội Thiên chúa giáo La Mã trên chính quê hương mình,
bởi Giáo hội Calvin ở Thụy Sĩ,
và bởi Giáo hội Luther ở Đức.
Bruno nắm lấy lời mời
thuyết giảng tại Oxford, Anh.
Ông những tưởng là cuối cùng
mình cũng có cơ hội được chia sẻ quan điểm với những người cùng chung nhiệt huyết.
Tôi tới đây để chia sẻ về một quan điểm mới về vũ trụ.
Copernicus đã đúng khi nói rằng thế giới của chúng ta
không phải là trung tâm của vũ trụ.
Trái Đất quay quanh Mặt Trời.
Trái Đất chỉ là một hành tinh như bao hành tinh khác.
Nhưng Copernicus chỉ là buổi rạng đông.
Tôi mang tới cho các bạn phút Mặt Trời mọc.
Các vì sao trên kia là những mặt trời tỏa sáng khác,
chúng được cấu tạo giống Trái Đất,
và cũng có các đại dương,
với các loại động, thực vật chẳng thua chúng ta.
Lão bị điên hay tự cao thế hả?
Ai cũng biết chỉ có một thế giới duy nhất.
Điều mọi người biết là sai.
Chúa vạn năng đã tạo ra một vũ trụ không giới hạn
với vô vàn các thế giới.
Ở nơi lão tới, không ai đọc sách của Aristotle à?
Hay Kinh Thánh?
Tôi khẩn khoản xin quý vị hãy bỏ qua định kiến, truyền thống, tôn giáo và quyền lực.
Hãy bắt đầu lại từ đầu
bằng cách hoài nghi tất cả những gì chúng ta cho là
- đã được chứng minh. - Dị giáo!
Vô đạo!
Chúa của các bạn còn nhỏ bé quá.
Một kẻ khôn ngoan hơn sẽ rút được bài học.
Nhưng Bruno không phải một người như thế.
Ông không thể giữ quan điểm về vũ trụ ấy cho riêng mình,
dù cho vào ngày ấy, hình phạt cho hành động này
là những hình phạt khắc nghiệt
và dị thường nhất.
Vào thời Giordano Bruno sống,
Giáo hội và Nhà nước cai trị là một,
và cũng chẳng có chuyện quyền tự do suy nghĩ là quyền thiêng liêng
của mỗi con người.
Bày tỏ một quan điểm nằm ngoài khuôn phép tư tưởng truyền thống
sẽ khiến bạn gặp rắc rối lớn.
Bruno liều lĩnh quay lại Italy.
Có lẽ ông thấy nhớ nhà.
Nhưng hẳn ông cũng biết rằng quê hương mình
là một trong những nơi nguy hiểm nhất ở châu Âu
mà ông có thể tới.
Giáo hội Thiên chúa giáo La Mã kiểm soát một hệ thống tòa án
được gọi là Tòa án dị giáo.
Mục đích duy nhất của tòa án này là điều tra và tra tấn
bất kỳ ai cả gan phát biểu những quan điểm khác quan điểm của Giáo hội.
Chẳng bao lâu sao, Bruno rơi vào tay
những kẻ kiểm soát tư tưởng này.
Người đàn ông lang thang này, người sùng bái vũ trụ vô tận,
phải chịu đựng 8 năm giam cầm.
Dù bị tra hỏi không ngừng nghỉ,
ông vẫn ngoan cố từ chối từ bỏ quan điểm của mình.
Sao Nhà thờ lại tốn công tốn sức
tra tấn Bruno như vậy?
Họ sợ điều gì vậy?
Nếu quan điểm của Bruno là đúng, thì những giáo lý thiêng liêng
và quyền lực của Nhà thờ
sẽ bị hoài nghi.
Sau cùng, các hồng y giáo chủ của Tòa án dị giáo
đã đưa ra phán quyết của mình.
Ngươi bị buộc tội
hoài nghi Chúa ba ngôi
và quyền năng của chúa Jesus.
Ngươi bị buộc tội đã cho rằng cơn thịnh nộ của Chúa là có giới hạn,
và rằng ai ai cũng sẽ được cứu rỗi.
Ngươi bị buộc tội cả gan cho rằng các thế giới khác tồn tại.
Tất cả những gì ngươi viết ra
sẽ bị tịch thu và đốt trước Quảng trường St. Peter.
Thưa Cha bề trên, 8 năm giam cầm này
đã cho con nhiều thời gian để suy nghĩ.
Vậy là...
ngươi sẽ từ bỏ quan điểm của mình?
Lòng tin yêu và sự sùng kính con dành cho Đấng sáng thế
là động lực cho quan điểm Sáng thế vô cùng vô tận của con.
Ngươi sẽ được chuyển giao cho Thị trưởng Rome
để nhận hình phạt thích đáng
cho những kẻ không từ bỏ quan điểm dị giáo.
Có lẽ nào chính ông mới là kẻ sợ hãi
phán quyết này hơn tôi, kẻ phải nhận nó.
10 năm sau cái chết vì đạo của Bruno,
Galileo nhìn vào kính viễn vọng lần đầu tiên,
và nhận ra rằng trước giờ Bruno đã đúng.
Ngân Hà được tạo thành bởi vô vàn các vì sao
không thể nhìn thấy bằng mắt thường,
và một vài đốm sáng trên bầu trời kia thực chất là các thế giới khác.
Bruno không phải một nhà khoa học.
Quan điểm của ông chỉ là một sự đoán mò may mắn,
bởi ông không có bằng chứng để ủng hộ chúng.
Như hầu hết các dự đoán khác, có thể dự đoán của ông đã sai.
Nhưng một khi ý tưởng được hình thành,
nó giúp những người khác có một cái đích để nhắm tới.
Cho dù chỉ là để phản biện lại nó.
Bruno đã thoáng thấy sự vô cùng vô tận của không gian.
Nhưng ông không hề biết sự rộng lớn đến giật mình của thời gian.
Làm sao mà con người chúng ta, những kẻ thường chẳng sống quá một thế kỷ,
nuôi hy vọng nắm bắt chiều dài lịch sử vô cùng của thời gian,
lịch sử của vũ trụ?
Vũ trụ đã 13.8 nghìn triệu năm tuổi.
Để tưởng tượng ra lịch sử vũ trụ,
hãy thu gọn nó vào lịch một năm.
Lịch vũ trụ bắt đầu vào ngày 1 tháng 1 với sự ra đời của vũ trụ.
Cuốn lịch này chứa đựng tất cả những gì đã xảy ra
từ đó tới nay.
Hiện tại được thể hiện bởi nửa đêm ngày 31 tháng 21.
Trong thước đo này, mỗi tháng là khoảng một tỉ năm.
Mỗi ngày là gần 40 triệu năm.
Hãy đi ngược lại thời gian xa nhất có thể,
tới khoảnh khắc đầu tiên của vũ trụ.
Ngày 1 tháng 1, Vụ nổ Big Bang.
Đó là điểm thời gian xa xưa chúng ta biết tới...
tính tới thời điểm hiện tại.
Toàn bộ vũ trụ của chúng ta được sinh ra từ một điểm còn nhỏ hơn một phân tử.
Không gian nổ tung trong một đám lửa vũ trụ,
châm ngòi sự mở rộng của vũ trụ
và sản sinh ra mọi loại năng lượng
và vật chất chúng ta biết tới ngày hôm nay.
Tôi biết điều đó nghe thật điên rồ,
nhưng đã có các bằng chứng vững chắc
ủng hộ giả thuyết Vụ nổ Big Bang.
Bằng chứng đó bao gồm lượng khí hê-li trong vũ trụ
và quầng sáng của các đợt sóng radio còn sót lại sau vụ nổ.
Trong quá trình mở rộng, vũ trụ nguội dần,
và rồi bóng tối bao trùm trong gần 200 triệu năm.
Trọng lực kéo các đám mây khí gas về với nhau và đốt nóng chúng
cho tới khi những ngôi sao đầu tiên bừng sáng
vào ngày 10 tháng 1.
Vào ngày 13 tháng 1, những ngôi sao này kết hợp
tạo thành những ngân hà nhỏ đầu tiên.
Những ngân hà này hợp lại thành những ngân hà lớn hơn,
trong đó bao gồm ngân hà của chính chúng ta.
Ngân hà của chúng ta ra đời khoảng 11 tỉ năm trước đây
vào ngày 15 tháng 3 trong năm vũ trụ.
Hàng trăm tỉ mặt trời.
Mặt trời nào là của chúng ta?
Nó còn chưa ra đời.
Nó sẽ được sinh ra từ đống tro tàn của những vì sao khác.
Các bạn nhìn thấy những chớp sáng như paparazzi này chứ?
Mỗi số chúng là một sao băng,
thi hài rực cháy của một ngôi sao lớn.
Các vì sao chết đi hay được sinh ra ở những nơi như thế này--
vườn ươm sao.
Giống như mưa, chúng ngưng tụ
từ những đám mây khổng lồ của gas và bụi.
Chúng nóng đến nỗi hạt nhân của các phân tử
nóng chảy ở sâu trong chúng
tạo nên ô-xi chúng ta thở, các-bon trong da thịt chúng ta,
can-xi trong xương chúng ta, sắt trong máu chúng ta,
tất cả chúng được xào nấu
trong chảo lửa của những ngôi sao từ lâu đã chết này.
Tôi, các bạn, tất cả chúng ta--
chúng ta được tạo nên từ vật chất của các vì sao.
Những vật chất này được tái chế và làm giàu
hết lần này tới lần khác
qua nhiều thế hệ sao khác nhau.
Còn bao lâu nữa tới lúc Mặt Trời của chúng ta ra đời?
Còn lâu nữa.
Phải mất thêm 6 tỉ năm nữa
Mặt Trời mới bắt đầu tỏa sáng.
Sinh nhật của Mặt Trời của chúng ta là 31 tháng 8
trong lịch vũ trụ...
...tức 4,5 tỉ năm trước.
Giống các hành tinh khác trong Hệ Mặt Trời,
Trái Đất được hình thành từ một đĩa gas và bụi
quay quanh quỹ đạo của Mặt Trời mới ra đời.
Những vụ va chạm liên tiếp tạo ra vô số thiên thạch.
Các bạn nhìn thấy tiểu hành tinh kia không?
Không, không phải cái đó.
Cái ở đằng kia kìa.
Sự hiện diện của con người là kết quả của việc trọng lực tiểu hành tiên bên cạnh
đã kéo nó dịch về trái 1 inch.
1 inch thì có thể thay đổi điều gì
trong quy mô Hệ Mặt Trời chứ?
Hãy cùng chờ xem.
Trái Đất hứng chịu va số va chạm
trong 1 tỉ năm đầu đời.
Các thiên thạch trong quỹ đạo Mặt Trời va chạm rồi tập hợp
trở thành Mặt Trăng của chúng ta.
Mặt Trăng là món quà lưu niệm của thời kỳ đầy sóng gió ấy.
Nếu bạn đứng trên bề mặt của Trái Đất thuở xa xưa ấy,
Mặt Trăng sẽ sáng gấp 100 lần hiện tại.
Ngày ấy, Mặt Trăng ở gần Trái Đất gấp 10 lần bây giờ,
được bao bọc trong một cái ôm trọng lực thân tình hơn rất nhiều.
Khi Trái Đất nguội dần cũng là khi đại dương bắt đầu hình thành.
Ngày ấy, thủy triều cao gấp 1.000 lần bây giờ.
Trải qua thời gian lâu dài, ma sát thủy triều ở Trái Đất
dần đẩy Mặt Trăng ra xa.
Sự sống ra đời vào quãng thời gian này,
ngày 21 tháng 9,
tức 3,5 tỉ năm trước trên hành tinh nhỏ bé của chúng ta.
Chúng ta vẫn chưa rõ sự sống đã bắt đầu như thế nào.
Biết đâu được đấy,
có lẽ sự sống đến từ một nơi nào khác trong Ngân Hà.
Nguồn gốc của sự sống
là một trong những bí ẩn chưa có lời giải lớn nhất của khoa học.
Sự sống xào nấu,
biến đổi tất cả những công thức sinh-hóa học
trong quá trình vận động vô cùng phức tạp của nó.
Tới ngày 9 tháng 11, sự sống đã biết thở, biết di chuyển,
biết hấp thụ, biết phản ứng trước môi trường xung quanh.
Chúng ta nợ những vi khuẩn tiên phong ấy rất nhiều.
Ồ, còn một điều này nữa.
Chúng cũng sáng tạo ra tình dục.
Ngày 17 tháng 12 là một ngày nhiều sự kiện.
Sự sống dưới đại dương phát triển mạnh mẽ,
mở rộng vô cùng phong phú
với những loài động, thực vật có kích thước lớn hơn.
Tiktaalik là một trong những động vật đầu tiên đặt chân lên mặt đất.
Hẳn nó phải tưởng đây là một hành tinh khác.
Rừng rậm, khủng long,
chim chóc, côn trùng,
tất đều tiến hóa trong tuần cuối cùng của tháng 12.
Bông hoa đầu tiên...
nở vào ngày 28 tháng 12.
Khi những rừng rậm cổ xưa này lớn lên và chết đi,
bị chôn vùi dưới mặt đất,
xác của chúng chuyển hóa thành than đá.
300 triệu năm sau,
con người chúng ta đang đốt cháy hầu hết lượng than đá này để duy trì
và đồng thời hủy hoại xã hội văn minh loài người.
Các bạn còn nhớ tiểu hành tinh chúng ta bắt gặp
trong quá trình hình thành Hệ Mặt Trời chứ?
Tiểu hành tinh bị đẩy dịch sang bên trái ấy?
Nó đây rồi.
Vào hồi 6 giờ 24 phút sáng
ngày 30 tháng 12 trong Lịch vũ trụ.
Trong hơn 100 triệu năm,
khủng long là bá tể Trái Đất,
trong khi tổ tiên của chúng ta, những động vật có vú nhỏ bé
sợ hãi chạy trốn khỏi chân chúng.
Tiểu hành tinh này đã thay đổi tất cả.
Giả dụ nó không bị đẩy sang bên trái,
nó đã không va chạm vào Trái Đất,
và biết đâu được đấy, khủng long sẽ tiếp tục tồn tại
còn chúng ta thì không.
Đây là một ví dụ điển hình của sự ngẫu nhiên tột cùng,
của đặc tính ngẫu nhiên của sự sống.
Vũ trụ đã hơn 13,5 tỉ
năm tuổi.
Và loài người vẫn chưa xuất hiện.
Trong chiều dài vô cùng của thời gian trong Lịch vũ trụ này,
con người chúng ta chỉ bắt đầu tiến hóa trong giờ cuối cùng
của ngày cuối cùng.
23 giờ, 59 phút, 46 giây.
Tất cả lịch sử loài người được ghi chép lại chỉ diễn ra trong 14 giây cuối,
và tất cả những người bạn từng nghe tới
sống đâu đó trong 14 giây ấy.
Tất cả các vị vua, các trận chiến, di cư, sáng tạo,
chiến tranh, câu chuyện tình yêu, tất cả những gì trong sách lịch sử
diễn ra tại đây, những giây cuối cùng
của lịch vũ trụ.
Nhưng nếu chúng ta muốn khám phá
khoảnh khắc ngắn ngủi trong lịch sử vũ trụ ấy...
...chúng ta phải đổi thước đo.
Chúng ta là những kẻ chân ướt chân ráo tới vũ trụ này.
Câu chuyện của chúng ta chỉ bắt đầu vào đêm cuối cùng của năm vũ trụ.
Vào hồi 9 giờ 45 phút đêm Giao thừa,
tức 3,5 triệu năm trước,
tổ tiên của chúng ta, của tôi và các bạn, đã để lại những dấu vết này.
Rồi chúng ta đứng thẳng lên, từ bỏ lối đi bằng bốn chân.
Một khi đã đứng trên hai chân,
con mắt chúng ta không còn dán chặt xuống đất nữa.
Giờ chúng ta có thể ngỡ ngàng nhìn lên bầu trời.
Trong phần lớn chiều dài lịch sử loài người,
khoảng 40.000 thế hệ,
chúng ta là những kẻ lang thang nay đây mai đó,
sống thành những nhóm thợ săn và người hái lượm nhỏ,
sáng chế vật dụng, học cách dùng lửa,
đặt tên cho các sự vật,
tất cả những điều ấy diễn ra trong giờ cuối cùng của Lịch vũ trụ.
Để tìm hiểu điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, chúng ta sẽ phải đổi thước đo
để khám phá phút cuối cùng của Đêm giao thừa
trong năm vũ trụ.
11 giờ 59 phút.
Chúng ta quá non trẻ trong thước đo thời gian của vũ trụ
đến nỗi chúng ta không vẽ bức tranh đầu tiên
cho tới 60 giây trước khi năm vũ trụ kết thúc,
tức 30.000 năm trước đây.
Đây là khi chúng ta sáng tạo ra thiên văn học.
Trên thực tế, chúng ta đều là hậu duệ của những nhà thiên văn học.
Sự sống còn của chúng ta phụ thuộc vào việc quan sát những vì sao
để dự đoán mùa đông
và những đợt di cư của động vật hoang dã.
Và rồi, khoảng 10.000 năm trước,
xã hội loài người trải qua một cuộc cách mạng.
Tổ tiên chúng ta học được cách biến đổi môi trường,
thuần hóa các cây trồng và động vật hoang dã,
canh tác và an cư lạc nghiệp.
Điều này đã thay đổi mọi thứ.
Lần đầu tiên trong lịch sử loài người,
chúng ta có nhiều của cải hơn sức mang vác của mình.
Chúng ta cần tìm cách theo dõi quản lý chúng.
14 giây trước nửa đêm,
hay 6.000 năm trước đây, chúng ta sáng tạo chữ viết.
Và chẳng lâu sau đó, ghi chép của chúng ta
bắt đầu vượt ra ngoài phạm vi một vài giạ gạo.
Chữ viết cho phép chúng ta ghi chép và truyền đạt
ý tưởng của mình trong một phạm vi không gian, thời gian rộng lớn hơn.
Những ký tự nhỏ bé trên miếng đất sét
trở thành công cụ để chúng ta vượt qua giới hạn của cái chết.
Nó lay chuyển cả thế giới.
Nhà tiên tri Do Thái Moses ra đời 7 giây trước.
Đức Phật, 6 giây trước.
Chúa Jesus, 5 giây trước.
Mohammed, 3 giây trước.
Và chỉ 2 giây trước thôi, dù là tốt hay xấu,
hai nửa Trái Đất mới tìm thấy nhau.
Và chỉ trong 1 giây ngắn ngủi cuối cùng
trong Lịch vũ trụ, chúng ta bắt đầu sử dụng khoa học
để khám phá những bí mật và quy luật của tự nhiên.
Khoa học mạnh mẽ đến nỗi
chỉ trong vòng có 4 thế kỷ,
nó đã đưa chúng ta đi từ cái nhìn đầu tiên của Galileo vào kính viễn vọng
tới bước chân đầu tiên lên Mặt Trăng.
Nó cho phép chúng ta nhìn xuyên qua không gian và thời gian
và biết chúng ta đang ở đâu và tại thời điểm nào của vũ trụ.
Chúng ta cũng chính là một công cụ để vũ trụ khám phá chính nó.
Vào thế hệ cha anh chúng tôi,
Carl Sagan đã chèo lái hành trình khám phá vũ trụ đầu tiên.
Ông là nhà diễn giảng khoa học thành công nhất
thế kỷ 20,
nhưng hơn hết, ông là một nhà khoa học.
Carl đã có những đóng góp to lớn
vào tri thức về các hành tinh của chúng ta.
Ông đã dự đoán chính xác sự tồn tại của các hồ khí mê-tan
trên mặt trăng Titan khổng lồ của Thổ Tinh.
Ông cũng chỉ cho chúng ta thấy khí quyển của Trái Đất thuở ban đầu
hẳn phải chứa rất nhiều khí hiệu ứng nhà kính.
Ông là người đầu tiên nhận ra rằng sự thay đổi theo mùa trên Hỏa Tinh
có nguyên nhân từ bụi trong gió.
Carl là ngưởi mở đường
cho công cuộc tìm kiếm sự sống
và trí thông minh ngoài Trái Đất.
Ông đóng vai trò quan trọng trong tất cả các dự án không gian tầm cỡ
nhằm khám phá Hệ Mặt Trời trong suốt 40 năm đầu
của Kỉ nguyên Không gian.
Nhưng di sản của ông còn lớn hơn thế.
Đây là quyển sổ lịch của Carl Sagan vào năm 1975.
Ngày ấy tôi là ai?
Tôi chỉ là một thằng nhóc 17 tuổi đến từ Bronx
mơ ước trở thành một nhà khoa học,
và bằng một cách nào đó, nhà thiên văn học nổi tiếng nhất thế giới đã dành thời gian
để mời tôi tới Ithaca, phía bắc New York,
để dành một ngày thứ 7 với ông.
Tôi còn nhớ ngày hôm ấy cũng nhiều tuyết như hôm qua vậy.
Ông gặp tôi ở trạm xe buýt
và dẫn tôi tới phòng thí nghiệm của ông ở Đại học Cornell.
Carl quay ra bàn và đề tặng cuốn sách này cho tôi.
"Tặng Neil, nhà thiên văn học tương lai.
Carl."
Vào cuối ngày hôm ấy, ông lái xe đưa tôi tới trạm xe buýt.
Tuyết đang rơi dày.
Ông viết cho tôi số điện thoại-- số điện thoại nhà của ông--
vào một mảnh giấy và nói: "Nếu không có xe,
cháu gọi chú nhé. Cháu có thể ngủ đêm ở nhà chú."
Trước khi gặp ông, tôi đã biết mình muốn trở thành một nhà khoa học,
nhưng chiều hôm ấy, tôi học được từ Carl
tôi muốn trở thành một con người như thế nào.
Ông đã gặp gỡ tôi và rất nhiều người khác,
truyền lửa cho chúng tôi học tập, giảng dạy và thực hành khoa học.
Khoa học là một lĩnh vực của sự chung tay hợp tác
giữa nhiều thế hệ.
Khoa học là sự tiếp nối từ giáo viên tới học sinh, từ học sinh tới giáo viên.
Khoa học là một cộng đồng những con người lần về quá khứ
và vươn tới những vì sao.
Hãy cùng tôi khám phá.
Hành trình của chúng ta mới chỉ bắt đầu thôi.
Dịch bởi tieu_dao_tac tdt.sub@gmail.com